Οι φωνές των παιδιών, η αυθάδεια τους, οι «χουλιγκανίστικες» πράξεις τους είναι μέχρι σήμερα η μόνη γλώσσα που χλευάζει αυτή την κοινωνία. Αυτόν τον κόσμο, τον αγγελικά πλασμένο που όλοι μας συναινούμε χωρίς τις ανάλογες τύψεις όντας αλλοτριωμένοι. Αυτές οι άταχτες φωνές είναι η μόνη ελπίδα για όλους μας. Υπάρχει κάποιος κώδικας που θα πρέπει να κατανοήσουμε για να πορευτούμε μαζί τους. Πρέπει να αισθανθούμε πάλι άνθρωποι ξερνώντας τον ΗΡΩΔΗ που κρύβουμε μέσα μας, αρνούμενοι το σύμβολο εξουσίας που μας φόρτωσαν.
Μα τι τρέχει τέλος πάντων;
Το σίγουρο είναι ότι κάποιοι εκπαιδευτικοί έχουν χαλάσει το στομάχι τους. Κάποιες κουβεντούλες σε κάμαρες και σαλονάκια από δω και από κει, λίγο κρασί, πολύς πόνος, άγχος και παράπονο. — Εμένα στο σχολείο μου έγινε αυτό... — Α, που να δεις στο δικό μου... — Σωπάστε ρε παιδιά εσείς είστε εντάξει, τι να πω και γω που... — Μα τέλος πάντων τι μικροαστισμός είναι αυτός;
Κάπως έτσι περνάει ο καιρός και χάνουμε το μπούσουλα. Τα γεγονότα σε παγκόσμιο επίπεδο έρχονται το ένα μετά το άλλο που δεν τα προλαβαίνουμε πια. Όσο για τις αλλαγές στο χώρο της εκπαίδευσης, νομίζω πως από ένα σημείο και πέρα οι εκπαιδευτικοί είναι πια θεατές (από τη φύση του το επάγγελμα του εκπαιδευτικού εμπεριέχει τη «δράση», και μάλιστα πολύ πιο συγκεκριμένη, η διαφορά είναι ότι σε σχέση μ' αυτά που θα μπορούσαν να κάνουν, τότε ναι είναι απλοί θεατές) και μόνο σ' ένα κακόγουστο θέατρο μίζερης δημοσιοϋπαλληλικής καθημερινότητας.
Έτσι λοιπόν φτάσαμε στο σημείο όπου οι λέξεις χαρά, χαμόγελο, ευτυχία δεν ακούγονται πια στα σχολεία και μερικοί μάλιστα «ειδικοί» τις αντιμετωπίζουν με ειρωνεία, ενώ κάποιοι άλλοι τεχνοκράτες παιδαγωγοί τις χρησιμοποιούν τεχνικά και χωρίς το ανάλογο πάθος.
Μπορεί λοιπόν το παιδί, ο νέος άνθρωπος ακόμα και ο εκπαιδευτικός να είναι ευτυχισμένοι μέσα στο σχολείο;
Δεν θάπρεπε τούτο το ερώτημα να απασχολήσει κάποτε την «εκπαιδευτική κοινότητα»;
Βιολογική-ψυχολογική-κοινωνική υπόσταση του παιδιού
Να σταθούμε λοιπόν ο' αυτά τα τρία σημεία αλλά έξω από ιατρικές υποθέσεις και με ότι έχει να κάνει με το μπλοκάρισμα αυτών των σημείων από κάποιο γεννετήσιο παράγοντα ή φυσικό ατύχημα.
Να δούμε το παιδί σαν μια ενοποιημένη υπόσταση και όχι διαιρεμένο. Αφού μάλιστα η βιολογική, η ψυχολογική και η κοινωνική του υπόσταση, εξελίσσονται και αλληλοεπηρεάζονται σχεδόν την ίδια χρονική στιγμή και σχεδόν από τις ίδιες βιωμένες εμπειρίες του.
Μαζί με τα παραπάνω βλέπουμε ότι το παιδί τις περισσότερες φορές είναι ένας δέκτης σημάτων από το κοινωνικό περίγυρο.
Θα πρέπει όμως να αναλογιστούμε κατά πόσο είναί φυσικό αυτό το πράγμα και κατά πόσο αφορά και ξεκινά από μια συγκεκριμένη λογική που θέλει τους νέους ανθρώπους δέκτες και παθητικούς φορείς, μειώνοντας στο ελάχιστο τις δυνατότητες του να γίνουν πομποί, ουσιαστικοί δράστες καταστάσεων της καθημερινής τους ζωής. Όπου θα καθορίζουν και θα επιβάλλουν τις ανάγκες τους, τα όνειρα τους, τις επιθυμίες τους. Έτσι λοιπόν το παιδί, ο νέος άνθρωπος, γεννιέται και μεγαλώνει, αναπτύσσεται βιολογικά και ψυχοσωματικά και καθορίζεται κοινωνικά μέσα από το θεσμό της πατριαρχικής κατά κανόνα οικογένειας, μέσα από το θεσμό του σχολείου (κλειστό σύστημα) και φυσικά από τον κοινωνικό περίγυρο κατά κανόνα κομφορμιστικό.
Επιγραμματικά λοιπόν όταν κοιτάμε το παιδί στα μάτια:
— Οικογένεια α) Σχέσεις γονιών — συγγενών β) Σχέσεις με τα αδέλφια γ) Οικονομική κατάσταση δ) Τόπος διαμονής ε) Κουλτούρα και ενδιαφέροντα του πυρήνα
— Κοινωνικός περίγυρος α) Γειτονιά β) Σχέσεις ανθρώπων γ) Θέση οικογένειας δ) Κουλτούρα και σύνθεση της γειτονιάς
Στάσεις Πρότυπα Συμπεριφορές Θωρακισμένος άνθρωπος Βίωμα της Εμπειρίας Βιώνουμε τη συμπεριφορά και όχι την εμπειρία του Άλλου
Πνευματική, επιστημονική συγκρότηση και παιδαγωγική υπευθυνότητα του δασκάλου
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι και ο δάσκαλος είναι ένας πρώην νέος άνθρωπος, ένα παιδί.
Αυτό σημαίνει πως, ότι κι αν πούμε σήμερα για το παιδί, ισχύει και για το δάσκαλο, σα βιωμένη εμπειρία του παρελθόντος του. Σαν παρελθόν και σαν εμπειρία, μέσα από τα οποία καθορίστηκε η εξέλιξη του και εμφανίζονται σήμερα σαν στάσεις και συμπεριφορές απέναντι στη ζωή του και κατά συνέπεια στη δουλειά του και επομένως στο παιδί.
Έτσι λοιπόν η πνευματική-επιστημονική συγκρότηση και παιδαγωγική υπευθυνότητα του δασκάλου εξαρτώνται πρώτα και κύρια από αυτόν τον ίδιο σαν μια οντότητα, σαν ένα άτομο μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Μιας λοιπόν και ψάχνουμε την ευτυχία και τη χαρά ή ακόμα και την ομαλή εξέλιξη του παιδιού στο σχολείο, θα πρέπει να δούμε το δάσκαλο σαν ένα συγκεκριμένο άτομο με τις αξίες του, τις στάσεις και συμπεριφορές του. Τις εμπειρίες που τον καθόρισαν από το παρελθόν, τη στάση της ζωής του στο παρόν και φυσικά θα τον δούμε και μέσα από το ρόλο που καλείται να παίξει καθημερινά μέσα στο σχολείο.
Σαφώς λοιπόν ισχύει ο πίνακας Αν υποθέσουμε ότι κάποιος ήθελε να γίνει δάσκαλος... - Ρόλος Ο δάσκαλος είναι φορέας 1) της κυρίαρχης ιδεολογίας και των αξιών της Ο δάσκαλος είναι φορέας 2) της παρεχόμενης γνώσης (απόλυτα συγκεκριμένης) Ο δάσκαλος είναι φορέας 3) ως ένα βαθμό των δικών του αξιών Αρνητικά στοιχεία
1) Ελλειπής γνώση — στείρα γνώση, α. Άθλιες σπουδές. β. Πιθανή αδιαφορία του ίδιου. γ. Μάλλον παντοτινή έλλειψη δεδομένου της ραγδαίας εξέλιξης των πραγμάτων.
2) Πρότυπο του παντογνώστη (ο δάσκαλος τα ξέρει όλα...) δεν έχει το κουράγιο να πεί δεν ξέρω...
3) Σύνδρομο του Πάπα - αλάνθαστος, κριτής Τρόπος διδασκαλίας - μετάδοσης της γνώσης
4) Κομφορμισμός Ένα στάνταρ πρότυπο σοβαροφάνειας και σεμνότητας (Λέξεις επικίνδυνες που αποσκοπούν στην ομοιογένεια — ομαδοποίηση). Πόσοι άραγε δέχονται να τους μιλούν στον ενικό και με το μικρό τους όνομα.
5) Επαγγελματισμός και η λογική του δημόσιου υπάλληλου (Πλήρης αλλοτρίωση)
7) Ουδέτερη προσωπικότητα, επιρρεπής στις κάθε φορά κυρίαρχες αντιλήψεις, στην ουσία άβουλος δάσκαλος.
8) Ανυπαρξία κριτικής αμφισβήτησης Υποταγή στη κάθε «διαταγή»
9) Στρατιωτική αντίληψη για τη τάξη και το σχολείο Φόβος — πειθαρχία
10) Στην ουσία τεράστια ΑΔΥΝΑΜΙΑ συλλογικής δουλειάς με τους άλλους δάσκαλους — ίσως πέρα από κάθε διάθεση στενής και ουσιαστικής συνεργασίας — Ομάδας
Πόσοι άραγε σκέφτηκαν τι ρόλο παίζουν;
Είναι άραγε το σχολείο ένας παράγοντας αναστολής της ατομικής ευτυχίας;
Η εκπαίδευση έπαιζε πάντα σημαντικό ρόλο σε κάθε κοινωνία. Στις αρχέγονες κοινωνίες η εκπαίδευση ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την καθημερινή ζωή και γίνονταν σχεδόν εμπειρικά.
Οι μεγάλοι συνήθισαν να κάνουν τις δουλειές τους και να εκτελούν τις κοινωνικές τους υποχρεώσεις. Τα παιδιά ωστόσο δεν ήταν αποκλεισμένα απ' όλα αυτά. Η συμμετοχή τους ήταν σεβαστή και μάθαιναν να βλέπουν τους εαυτούς τους σαν μέλη της κοινωνίας. Τίποτα όμως απ' όλα αυτά δεν το διδάσκονταν. Αυτή ήταν η εμπειρική εκπαίδευση. Για να έρθουμε γύρω στον 7ο αιώνα όπου κάποιοι ιρλανδοί μοναχοί θέλησαν να διδάξουν στους άγριους βοσκούς τον ρωμαϊκό πολιτισμό μέσα από την τέχνη της ανάγνωσης και της γραφής με τη συνεχή εξάσκηση. Έτσι ας πούμε ότι δημιουργείται το πρώτο οργανωμένο σχολείο. Η εμπειρική διαπαιδαγώγιση παραγκωνίζεται και μπαίνει σε λειτουργία μια τεχνητή διαδικασία μάθησης. Έτσι δημιουργείται και το ερώτημα διδάσκω: Υπάρχει άραγε κάτι τέτοιο; Ο Λάο Τσε, ο Καρλ Ρότζερς, αμφισβήτησαν το μάθημα σαν τρόπο μετάδοσης της πραγματικής γνώσης και των εθιμικών αξιών.
Ο Ντόναλντ Χόϊτ απέδειξε ότι δεν έχει καμμιά σχέση η σχολική επίδοση με το μελλοντικό επάγγελμα. Αφού μάλιστα είναι γνωστό πια ότι η ύλη που διδάσκεται το παιδί απ' όταν αρχίζει το σχολείο μέχρι και τα δώδεκα του χρόνια μπορεί να διδαχτεί στο 1/3 του χρόνου όταν αυτό γίνει έφηβος!!!
Ο Κομφούκιος και ο Ντιούι υποστήριζαν ότι υπάρχει δυνατότητα μετάδοσης στα παιδιά με την πράξη (μουσική-συμπεριφορά-πνευματική εκπαίδευση) με την κατάλληλη κίνηση στην κατάλληλη στιγμή. Ο Μαρξ και ο Κοντ έλεγαν πώς ότι μαθαίνεται, καθορίζεται σε τέτοιο βαθμό από τους κοινωνικούς θεσμούς.
Ενώ ο Μαξ Στίρνερ μιλά για τον ατίθασο και ανυπάκουο μαθητή, και τη μετουσίωση της γνώσης σε Θέληση. Υπάρχουν βέβαια και άλλες απόψεις και κανείς δεν ισχυρίζεται ότι έχει την αλήθεια στο τσεπάκι, δεν θάπρεπε τουλάχιστον. Αλλά να είναι μόνο το διδάσκω το ερώτημα; Η γνώση, τι είναι άραγε γνώση;
Αυτοί που φτιάχνουν τα σχολεία, κάνουν προγράμματα, τυπώνουν τα βιβλία, δίνουν τα πτυχία το έχουν ξεκάθαρο; Αν κρίνω από τις συνεχείς αλλαγές χρόνια τώρα μάλλον κάτι πάει στραβά. Απλώς έχουν εντάξει το σχολείο στους θεσμούς αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας ή αξιών ή όπως αλλιώς θέλετε να το πείτε, και πάει και τελείωσε. Μάλιστα τα τελευταία χρόνια ο αντιαυταρχισμός έχει φτάσει στο σημείο να χρησιμοποιείται πια σαν μια εφεύρεση για το ξεπέρασμα της κρίσης.
Το σχολείο 1. Σαν χώρος αντικατοπτρίζει αρχιτεκτονικά τη λογική της σύγχρονης κοινωνίας 2. Απομάκρυνση από τη φύση-μπετόν-νεκρά χρώματα. 3. Θεσμός ιδεολογικής παρέμβασης στους νέους ανθρώπους, με σκοπό την πλήρη ένταξη (αφομοίωση-ενσωμάτωση) στη δοσμένη κοινωνία, και το διαχωρισμό τους σε στελέχη-υπαλλήλους-άνερ- γους. 4. Προκαθορισμένη, άμεσα ελεγχόμενη, και με συγκεκριμένο σκοπό, ύλη (αλλοτριωμένη γνώση). 5. Κρυφή ύλη-στάση-συμπεριφορά του δασκάλου. 6. Ανταγωνισμό-ανωριμότητα-ευθυνοφοβία. 7. Διαχωρισμός φύλου-καταπιεσμένη σεξουαλικότητα. 8. Κάρφωμα-επιθετικότητα. 9. Έξαρση ατομισμού-καμμιά συνεργασία-όχι συλλογικότητα. 10. Άσχημο παιχνίδι-νεκρά σώματα. 11. Κομφορμισμός-υποκρισία-τοπική ευγένεια. 12. Ανύπαρκτη φαντασία-δημιουργικότητα. 13. Έτοιμα πράγματα-όχι ελεύθερη δράση και δημιουργία-αυτενέργεια. 14. Δασκαλοκεντρισμός (όχι ελεύθερες σχέσεις). 15. Ρουτίνα-περιορισμενα ενδιαφέροντα. 16. Ομοιογένεια-όχι απόκλιση-καλούπια ανθρώπων.
Το νησί
Είναι πια καιρός για να κρατήσουμε τις ισορροπίες μα και την ελπίδα, να αναφερθούν κάποιες γνήσιες προσπάθειες αντιαυταρχισμού αλλά και πραγμάτωσης της ευτυχίας, της χαράς, του χαμόγελου, της δημιουργίας και των ζεστών ανθρώπινων σχέσεων μέσα σε κάποια σχολεία. Χαρακτηριστικά αναφέρω πέρα από το Σάμμερχιλ, τα σχολεία του δρόμου στην Αμερική, το Λύκειο του Όσλο, το Γυμνάσιο της οδού Βιτρύβ του Παρισιού, τα σχολεία της Ισπανίας του '36, τα σχολεία του Αμβούργου, και βέβαια στην Ελλάδα το Σχολειό όπου άνοιξε το 1974, και μετέπειτα το Εργαστήρι όπου έκλεισε το 1985, και είχα την τιμή να δουλέψω και να μορφωθώ σαν δάσκαλος, μα και σαν άνθρωπος. Σε όλα αυτά τα σχολεία η ελευθερία και οι ανθρώπινες σχέσεις ήταν το πρώτο συστατικό στοιχείο. Αυτά έδιναν δύναμη σε δάσκαλους και μαθητές για δημιουργικότητα, για έκφραση, για φαντασία και ελεύθερη κριτική σκέψη.
Η ελευθερία και οι ανθρώπινοι σχέσεις δίνουν, όπως και τότε άλλωστε, τη δύναμη και τη γνησιότητα στη γνώση, μια γνώση που δεν είναι τίποτε άλλο από την αρμονική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο με τους άλλους ανθρώπους αλλά και ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση.
Μια Γνώση καθόλου διαχωρισμένη όπου το μερικό συνθέτει το Όλο και αυτό με τη σειρά του διαχέεται στο μερικό.
Μια Γνώση καθόλου μυστική και για λίγους παρεχόμενη με το σταγονόμετρο. Κανένας δεν πρέπει να κατέχει τα κλειδιά της όπως οι Φαραώ. Τα πάντα πρέπει να δημοσιοποιούνται και να γίνονται βασικές κοινοτυπίες, εργαλεία για τον καθένα.
Αναπόφευκτα οδηγεί στην αλληλεγγύη και την ευτυχία.
Αντί τέλους
«Είναι κι άλλα αυτά που θάθελα να πω ότι τα παιδιά δεν «ντύνονται» για το σχολείο αλλά φορούν τα ρούχα που φορούν όταν παίζουν, τα παιδιά είναι ένα πολύχρωμο κι ακατάστατο πανηγύρι κι είναι πιο ζωντανά και ελεύθερα έτσι' ότι η μέρα δεν ξεκινάει μ' ένα κουδούνι, αλλά μ' ένα ανακατεμένο στριφογύρισμα, δάσκαλος και μαθητές μιλούν για τα χτεσινοβραδυνά, ένας διακριτικός και γεμάτος επιθυμίες τρόπος, για να αρχίσουν έξη ωρών επεισόδια μαζί.» Ντάννισον
Από το να δώσω όλες αυτές τις παραπάνω λεπτομέρειες όμως, προτιμώ να τονίσω απλά το γεγονός ότι όλες οι εξάρσεις μάθησης, οι μεγάλες αλλαγές στην προσωπικότητα και η ευτυχία, δεν εξαρτιώνται απ' το διδασκαλικό υλικό, περίτεχνες μεθόδους διδασκαλίας, ή κανένα θεσμοθετημένο αριστοτεχνικό προσωπείο.
Όλα όσα χρειάζονται είναι ένας μικρός χώρος, καλοί δάσκαλοι και πολλή αγάπη για τα παιδιά και την ελευθερία. Και αυτά δεν χρειάζονται πολλά λεφτά. Δεν απαιτούν πιο πολλή έρευνα των κυρίων ειδικών.
Μπορούν να βρεθούν εύκολα σε κάθε πόλη, σε κάθε χωριό. Εξ' άλλου πιστεύω ότι είναι και η μόνη πρόταση στα σημερινά δύσκολα χρόνια. Μικρές σχολικές αυτοδιαχειριζόμενες μονάδες όχι για να ανταγωνιστούν τα δημόσια ή τα ιδιωτικά σχολεία, δεν μπορούν εξ' άλλου. Αλλά για να υπάρξει ακόμα η ευτυχία βρε αδερφέ... για να μη βαραίνει η νεκρή γνώση του παρελθόντος τις ζωντανές γενιές του μέλλοντος.
